Ramp in wording?

Kent u het uit de hand gelopen strandfeest in Hoek van Holland nog of de Apeldoornse Naald 30 april vorig jaar? Uit onderzoek naar deze incidenten is gebleken dat het gebruik van informatie en communicatietechnologie heel wat beter kan. Het is de vraag of de IT zich bij een volgende ramp beter houdt. De crisisbeheersystemen die de Nederlandse overheid in verschillende regio’s hanteert sluiten slecht op elkaar aan.

IT speelt een cruciale rol bij rampenbestrijding en crisisbeheersing. Het is een beslissende factor of hulpdiensten hun mannetje staan op momenten dat het werkelijk nodig is. In die zin is de behandeling van de nieuwe wet op de zogenaamde veiligheidsregio´s in de Eerste en Tweede Kamer een belangrijke gebeurtenis. In deze wet staat dat er in Nederland 25 veiligheidsregio´s komen, waarin de hulpdiensten zich maximaal zullen inzetten voor het delen van informatie. In zo’n regio zijn de it-systemen van de verschillende hulpdiensten optimaal op elkaar aangesloten. Dat moet ook gelden voor de regio´s onderling, maar het is de vraag of dat lukt omdat de centrale overheid geen eenduidige infrastructuur op kan leggen. Er is wel een overleg in een overkoepelende veiligheidsberaad, maar dat kan geen dwingende keuzes opleggen.
Niet alle Tweede Kamerleden zijn er gerust op dat de veiligheidsregio’s goed omspringen met hun informatievoorziening. Tijdens de behandeling van het wetsvoorstel stelde SP-kamerlid Ronald van Raak aan minister Ter Horst van Binnenlandse Zaken de vraag of de IT van de Veiligheidsregio’s goed georganiseerd, omdat er zes verschillende systemen in die regio’s gebruikt worden. Volgens minister Ter Horst waren de veiligheidsregio’s zelf al met afstemming bezig in het Veiligheidsberaad. Binnenlandse Zaken legt de regio’s zelf geen verplichtingen op was het antwoord van de minister.
Een pluriformiteit aan systemen maakt het er niet gemakkelijk op geeft Henri Lenferink toe. Lenferink is voorzitter van de veiligheidsregio Hollands Midden en in het dagelijks leven burgemeester van Leiden en binnen het veiligheidsberaad verantwoordelijk voor IT. De veiligheidsregio´s regelen hun IT zelf net zoals politie, brandweer en gemeenten dit zelf ook regelen. “Standaardisatie wordt niet landelijk opgelegd. De vele spelers, enkele honderden bij elkaar, maken het inderdaad niet gemakkelijk. Het organiseren van de IT in de regio’s staat nog in de kinderschoenen. Daar komt bij dat de totale budgetten voor IT beperkt zijn, wat betekent dat we een scherpe focus moeten houden in het veiligheidsberaad en duidelijk prioriteiten moeten stellen.”
Het veiligheidsberaad concentreert zich op vier onderwerpen: concentreren op informatie en niet op systemen, verbetering van de meldkamersystemen, aansluiten bij basisregistraties en het communicatiesysteem C2000. Het eerste onderwerp – het centraal stellen van informatie en niet de systemen – wordt ook wel netcentrisch werken genoemd. Bij deze manier van werken hebben alle geautoriseerde gebruikers tegelijk de beschikking over dezelfde informatie en wordt deze niet gefilterd. Lenferink: “Het gaat er niet om dat iedereen werkt met hetzelfde systeem, maar wel dat iedereen real time over dezelfde informatie beschikt. Daarvoor gaan we in alle regio’s gebruik maken van Cedric, zodat alle beleidsteams in tijden van crisis over de meest actuele informatie beschikken.”
Tweede prioriteit is verbetering van de zogenaamde gemeenschappelijke meldkamersystemen (GMS). Iedereen gebruikt nu GMS, maar er zijn vele regionale varianten. Bovendien is het systeem oud, zit het ingewikkeld in elkaar en is het moeilijk aan te passen. “Ook hier moeten we goed nadenken over wat we willen. De meldkamer is de kern van de informatievoorziening in de regio. Overal zijn de bestaande meldkamers nu anders ingericht, en we zijn toe aan een nieuw systeem met nieuwe functionaliteiten. Ook daarin moeten we keuzes maken. Een volledig nieuw systeem bouwen is erg duur, we kijken daarom in eerste instantie naar de mogelijkheid het bestaande GMS aan te passen. Daarnaast onderzoeken we meldkamersystemen die al draaien in steden als New York, Istanbul en Madrid.”

Hype
De derde prioriteit, nauw verbonden met andere it-ontwikkelingen bij de decentrale overheid, is de aansluiting bij zogenaamde basisregistraties ofwel bronbestanden van de overheid. Bij crisisbeheersing is gedetailleerde informatie over objecten en locaties extreem belangrijk. Veel van deze informatie is beschikbaar in een van de basisregistraties, maar deze moet wel op een eenduidige manier ontsloten worden. “Dat is niet alleen een kwestie van technologie, het is ook belangrijk dat we goede afspraken maken over de definities die we gebruiken in Nederland. Als de ene organisatie bijvoorbeeld het woord rijwiel gebruikt en de andere fiets dan kan dat in de digitale communicatie mis gaan.”
Het vierde speerpunt in de IT van de veiligheidsregio’s is het communicatiesysteem C2000. Dit is tegelijkertijd het meest gevoelige dossier, omdat dit systeem een aantal keren negatief in het nieuws is geweest bij crisissituaties, bijvoorbeeld de rellen in Hoek van Holland. Lenferink: “De publiciteit rond C2000 is voor een deel een hype. Het systeem is veel beter dan wat er was, en is veel stabieler dan normale telefonie. Bij een recente crisis in de regio waarbij 80.000 huishoudens zonder stroom zaten werkte alleen C2000 nog, plus oude telefoons die de stroom uit het telefoonnet halen en niet afhankelijk zijn van het elektriciteitsnet.”
Hij constateert nog wel een paar problemen die moeten worden opgelost. “Dat heeft vooral met de capaciteit en het gebruik te maken. Bij de implementatie van C2000 is er weinig aandacht geweest voor het gebruik, en heeft onnodig gebruik bij de incidenten die in het nieuws zijn geweest veel capaciteit opgeslokt.” De minister van Binnenlandse Zaken heeft ondertussen toegezegd dat op te lossen door versneld nieuwe masten bij te plaatsen. Ook het Veiligheidsberaad houdt zich bezig met het oplossen van de problemen rond C2000: “Voor de Veiligheidsregio’s is het vooral belangrijk dat er duidelijke afspraken komen over het gebruik, en dat de gebruikers er regelmatig mee gaan trainen.”
Volgens Ben van Lier, account directeur Overheid bij Centric en gepromoveerd op een onderzoek naar Netcentrisch werken aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, is het niet zo’n probleem dat de regio’s zelf verantwoordelijk zijn voor hun systemen: “Ten eerste kan het Ministerie van Binnenlandse Zaken dat niet afdwingen. En ten tweede zou het helemaal niet werken om iedere regio en de onderdelen van die regio’s één systeem te geven. Waar het om gaat is niet het systeem, maar de informatie. Dat is waar netcentrisch werken een belangrijke rol speelt.”

Samenwerking
Op operationeel niveau komen commandanten van brandweer, politie en GHOR van de 25 regio’s regelmatig bij elkaar om afspraken te maken. Luud Verheijen, cio bij de Veiligheidsregio Midden- en West Brabant: “In dat overleg wisselen we ervaringen uit, en houden we ons vooral bezig met het maken van afspraken over de operationele informatievoorziening. Daarbij gaat het onder meer om de meldkamer, de bedrijfsvoering en C2000. Op het gebied van operationele informatievoorziening doen we eigenlijk als regio niets meer alleen, maar werken we altijd samen met andere regio’s. En bij multidisciplinaire zaken hebben we altijd te maken met het veiligheidsberaad.”
SP-politicus Ronald van Raak blijft in de autonomie van veiligheidsregio’s wel een probleem zien: “Het zou niet goed zijn als het bij de veiligheidsregio’s op dezelfde manier gaat als voorheen bij de politie, waar 25 regio’s allemaal apart aan de slag zijn gegaan. In praktijk ben ik bang dat dat toch weer gebeurt, en er wel afspraken worden gemaakt over het uitwisselen van informatie maar iedereen andere systemen gebruikt. Op die manier krijg je weer allemaal eilandjes.” Hij pleit dan ook voor een belangrijkere rol van de centrale overheid: “De minister van Binnenlandse Zaken moet de regie nemen, zeker omdat het hier gaat over Veiligheid. Nu neemt ze besluiten, in de hoop dat anderen het uitvoeren. Maar één iemand moet probleemeigenaar worden, niet de afzonderlijke Veiligheidsregio’s.”