Heemskerk forceert doorbraak open source

Dankzij de steun van een meerderheid in de Tweede Kamer brengt staatssecretaris van Economische Zaken Frank Heemskerk dit jaar een lang gekoesterde wens van met name linkse partijen in vervulling. Niet alleen worden open standaarden verplicht bij de overheid, maar daaraan gekoppeld komt er een gedwongen invoering van open source-software bij de rijksoverheid.
Door Marco van der Hoeven

Het liefst zou Heemkerk álle overheden dwingen om te kiezen voor open standaarden en open source. Tijdens de oprichtingsvergadering van de Open Doc Society, een vereniging die mensen en kennis bijeenbrengt rondom het Open Document Format (ODF) eind vorig jaar in Den Haag, zei Frank Heemskerk: "Samen met mijn collega, staatssecretaris Bijleveld van Binnenlandse Zaken, wil ik het doordrukken bij het Rijk. De overheid is echter een meerkoppig monster met eigen belangen. Bij de provincies en gemeenten zal het allemaal wat lastiger worden, want we hebben nu eenmaal het huis van Thorbecke, en ik beschik niet over hun budget."
Bij die gelegenheid sprak hij van 'een mooie dag', omdat Microsoft op dat moment zijn verzet tegen de monopoliezaak van de Europese Commissie had opgegeven. "De wereld wordt er weer een beetje meer open van", aldus Heemskerk. "Er is meer dan alleen Microsoft. Nu moeten we tot actie overgaan, om de it-systemen van de overheid kwalitatief en kwantitatief beter bereikbaar te maken. Het maakt de overheid minder afhankelijk van it-leveranciers. Daarnaast bevorderen we innovatie. De overheid wordt transparanter en beter te controleren."
Het actieplan Nederland 'Open In Verbinding', waar Heemskerk eind vorig jaar mee kwam, is in feite een verdere uitwerking van de motie Vendrik die de Tweede Kamer in 2002 heeft aangenomen. Hierin riep het parlement de regering op om bij de overheid over te gaan op open standaarden en het gebruik van open source te stimuleren. De actie van Heemskerk gaat een stuk verder, doordat de landelijke overheid ‘bij gelijke geschiktheid' voor open source software moet kiezen. Met name tegen dit laatste beleidsvoorstel is Microsoft in het geweer gekomen. Vlak voor de bespreking van het actieplan in de Tweede Kamer organiseerde het concern een persbijeenkomst waarin directeur Microsoft Nederland Theo Rinsema zijn visie gaf op de politieke ontwikkelingen.

Positieve discriminatie
"Het actieplan van Heemskerk is slecht voor de software-industrie en de overheid", aldus Rinsema. Hij benadrukte dat Microsoft noch tegen open standaarden, noch tegen open source software is, maar dat de plannen van de regering hierin te ver gaan. Volgens Rinsema spreekt hij hierin niet alleen voor Microsoft, maar door het indirecte businessmodel ook voor een grote hoeveelheid Nederlandse ondernemingen die Microsoft-producten verkopen. De concurrentiepositie van zowel Microsoft als zijn partners zullen door de overheidsplannen flink verslechteren. Het felst is Microsoft tegen de positieve discriminatie van open source. "Dat is strijdig met de aanbestedingsregels. Relevante marktpartijen moeten een realistische kans kunnen maken. Ook is het helemaal niet nodig open source een steuntje in de rug te geven, want bij 47 procent van de overheidsinstellingen is open source al in gebruik."
Branche-organisatie ICT~Office nuanceert het beeld Microsoft. De branchevereniging vertegenwoordigt leveranciers uit beide kampen en laat in een verklaring weten dat de discussie vooral op feiten en niet op emotie moet worden gevoerd. ICT~Office onderschrijft de doelstellingen van het actieplan en is voorstander van open standaarden voor betere interoperabiliteit. Het is daarbij wel van belang dat Nederland internationale ontwikkelingen volgt, en niet uit de pas gaat lopen met wat er in andere landen gebeurt. Op het gebied van open source juicht de branchevereniging de eigen keuzevrijheid van overheden toe: "ICT~Office is er voorstander van dat aanbieders van verschillende soorten software in een transparante omgeving met elkaar moeten kunnen concurreren."
De Tweede Kamer trekt zich weinig tot niets aan van de kritiek van Microsoft. Alle partijen spraken hun steun uit voor het actieplan Heemskerk, al is niet iedereen gelukkig met de koppeling van open standaarden en open source. Kamerlid Charlie Aptroot (VVD) gaf aan het actieplan in grote lijnen te ondersteunen: "Er moeten absoluut open standaarden komen, alleen over open source denken we genuanceerder. De VVD vindt dat je het beste moet kopen of dat nu open source is of niet." Ook regeringspartij CDA zat blijkens de bijdrage van Jos Hessels op deze lijn. Hij waarschuwde de staatssecretaris niet te hard van stapel te lopen: "Hulde voor de plannen, maar ga niet te voortvarend te werk. We hebben al genoeg problemen met IT, laten we dat niet nog erger maken."

Levensader
De linkse partijen waren zonder uitzondering voor het verplicht stellen van open standaarden én open source. Arda Gerkens (SP) noemde Microsoft 'een veroordeelde monopolist'. "De kritiek van Microsoft dat deze plannen ten koste gaan van de marktwerking zijn de ironie voorbij." Zij pleitte ervoor ook in het onderwijs open source en open standaarden verplicht te stellen. Femke Halsema, die een zieke Kees Vendrik verving, gaf aan dat Groen Links gelukkig is met de plannen, maar zette vraagtekens bij de stevigheid van de maatregelen en het enthousiasme bij de ministeries. De overheid heeft volgens haar een voorbeeldfunctie, en zij vroeg zich af wat de sancties zijn als een ministerie toch kiest voor closed source.
Martijn van Dam, partijgenoot van Heemskerk, had dezelfde zorgen. Hij pleitte op het gebied van open standaarden voor een speciale ‘brigade', die bij de overheid op zoek gaat naar het gebruik van gesloten standaarden. Ook wilde hij een meldpunt gesloten standaarden hebben. Die brigade is door de staatssecretaris toegezegd, en zal waarschijnlijk gaan vallen onder het it-regiebureau van de rijksoverheid, de Ictu.
De plannen van de Nederlandse regering met open standaarden en open source sluiten aan bij het heersende sentiment in Brussel. Tijdens de oprichtingsvergadering van de Open Doc Society was namens de Europese Commissie Karel de Vriendt aanwezig, die de grote inkoopkracht van de overheid benadrukte: "De overheid is een grote afnemer van it-producten en diensten. We kunnen als overheid niet het gebruik van één commercieel product voorschrijven. Ook mogen we als overheid niet afhankelijk zijn van bedrijven om toegang te hebben tot onze documenten. Uitwisseling van documenten is de levensader van het openbaar bestuur."

Open source bij gemeenten
De plannen van staatssecretaris Heemskerk hebben uitsluitend betrekking op de centrale overheid. Provincies, gemeenten en waterschappen mogen hun eigen afweging maken. Dat is in een aantal gevallen al gebeurd. Diverse gemeenten hebben gekozen voor de combinatie open standaarden en open source. Zo heeft de gemeente Amsterdam in 2007 300 honderdduizend euro besteed aan een test met open standaarden en open source. Hiermee is bij twee gemeentelijke onderdelen de kantoorautomatisering ingericht met software ‘die als alternatief zou kunnen dienen voor onder meer Microsoft.' Een van de doelen van dit project was om te kijken of Amsterdam minder afhankelijk zou kunnen worden van zijn it-leveranciers.
Deze proef is in de hoofdstad volgens de initiatiefnemers duidelijk geslaagd. In december 2007 heeft het college van B&W de gemeenteraad voorgesteld om het project ook in 2008 voort te zetten. Om de kosten hoeft de gemeente het niet te laten. In de stukken die naar de gemeenteraad zijn gezonden wordt berekend dat ‘het haalbaar is om de Standaard Open Werkplek bij de diensten van de centrale stad uit te rollen in vijf jaar op basis van financiering uit de besparing op Microsoft-licenties. Daarna zou een structurele besparing resten van circa 750 duizend euro.