Glasvezel in plaats van asfalt

We worden steeds nadrukkelijker geconfronteerd met de schaduwkanten van onze vooruitgang. Onze natuurlijke reactie is deze ad hoc te bestrijden met (technologische) aanpassingen. De fundamentele oplossing ligt echter in het definiëren van een nieuw paradigma, gestoeld op een heldere visie over wat we in de toekomst wel en niet willen (zijn). Een derde industriële revolutie, waarin ontwikkelingen weer in hun samenhang worden beoordeeld, kan ons een stap in die richting brengen. Zo worden de huidige bedreigingen omgevormd tot enorme kansen.

Door Nico Baken

Gezien de explosie van het aantal mensen, hun kennis en hun vaardigheden in de laatste - zeg - tienduizend jaar, lijkt er wel sprake van een tweede 'big bang'.  Zo snel vinden de ontwikkelingen immers plaats vergeleken met de evolutie van het leven op onze planeet en de leeftijd van de aarde zelf. En de laatste halve eeuw komen daar de fenomenale ontwikkelingen in de computertechnologie nog eens bij.
De dominante versnellers voor onze ontwikkeling zijn ongetwijfeld de taal en het schrift geweest. De ontwikkeling van taal en schrift werden mogelijk gemaakt door het jongste deel in onze hersenen: de neocortex en zijn bijzondere ontwikkeling in de homo sapiens.
Zeer belangrijk voor de tweede 'big bang' is het concept van 'arbeidsdeling' die specialisatie en grote efficiëntie mogelijk heeft gemaakt. Door de arbeidsdeling - of deftig gezegd de functionele decompositie van economische en maatschappelijke taken - zijn we in staat geweest efficiëntie op te voeren, uiteindelijk tot een globale schaal, en een groot aantal specialismen te creëren. Dit heeft ertoe geleid dat we nu als mens vrijwel al onze economische en maatschappelijke behoeften hebben uitbesteed aan specialisten in een twintigtal sectoren, van Energie tot Zorg, van Onderwijs tot Transport.
Vanuit een set kernactiviteiten voor kleine gemeenschappen ('communities') is in een toenemend tempo een pulserend netwerk van sectoren ontstaan voor de global society. Heeft die efficiëntie en uiteindelijk de globalisering ons louter goede zaken zoals welvaart gebracht? Een retorische vraag. Juist de exponentiële groei confronteert ons met de eindigheid van onze klassieke vitale hulpmiddelen zoals fossiele energie, water en voedsel die we, vooralsnog, niet virtueel kunnen nuttigen, maar gewoon nodig hebben om te overleven.

Naar binnen gekeerd
Onze economische en maatschappelijke behoeftes zijn dus functioneel opgedeeld in autonome sectoren met corresponderende specialismen. Normaliter worden de sectoren in dit model als nagenoeg losgekoppeld getekend, als pilaren die onze economie (welvaart) en maatschappij (welzijn) dragen. Het belang en het succes van een sector worden afgemeten naar zijn individuele bijdrage aan het bnp. Dit maakt dat het gedrag binnen elke sector primair gestoeld is op lokale, partiële rationaliteit: men streeft naar optimalisatie binnen het eigen gebied. Het beperkte, intern gerichte blikveld maakt dat de innovaties zelden sectoroverstijgend en in de regel niet disruptief zijn, maar veelal incrementeel en op de sector zelf gericht.
Het model waar sectoren samen een hecht en complex netwerk vormen, geeft een compleet andere zienswijze en biedt een spectrum van nieuwe kansen. Tussen de knooppunten bestaan allerlei relaties en vormen zich verbindingen waar van alles doorheen stroomt. Harde zaken zoals geld en goederen, maar ook zachte zaken zoals kennis en vertrouwen. Van dit netwerk zijn we ons nog maar nauwelijks bewust, laat staan dat we de prestatie en de duurzaamheid ervan begrijpen of onder de knie hebben. Maar laten we een poging doen.

‘Fiber to the home'
Kijk naar Nederland, ons bnp en onze overheidsbegroting. De begroting is eindig, dus moeten er van overheidswege keuzes gemaakt worden waar we onze belastingcenten aan besteden. De komende tien jaar zal weer meer dan 60 miljard euro geïnvesteerd worden in onze wegen en 'kunstwerken' (tunnels, viaducten et cetera). Is dat verstandig? Kunnen we niet beter een deel daarvan aan andere sectoren spenderen, bijvoorbeeld in de onderwijs- of de telecomsector?
Als we glasvezel naar elk huis brengen - in het jargon heet dat fiber to the home -  dan kunnen in de nabije toekomst bandbreedtes van boven de 1000 Mbps tot aan 100 Tbps geleverd worden. Wat doet dat met het sectornetwerk en zijn economische en sociale prestatie, en wat doet dat met onze welvaart en welzijn? Wat doet dat met de duurzaamheid van onze economie en maatschappij?
Laten we nog concreter worden en haalbare plannen maken in plaats van vage toekomstbeelden. Stel dat in de komende vijftien jaar náár (ftth) en in elk huis in ons land (6,7 miljoen huizen) een standaardbreedbandnetwerk wordt aangebracht waaraan álle apparatuur in huis wordt gekoppeld. Met een dergelijk netwerk kan niet alleen alle it- en andere apparatuur in huis worden bediend, maar ook bijvoorbeeld nieuwe apparatuur om de energie in huis te regelen, thuis of op afstand. Daarbij komen heel nieuwe energiebronnen om de hoek kijken als een eigen brandstofcel, gekoppeld met het buurt- en energienetwerk (het ‘uploaden' van energie wordt immers ook mogelijk!). Dit moet zo worden uitgevoerd dat het huis of de buurt op termijn tenminste 50 procent bespaart ten opzichte van nu.
Als we zo'n aan huis (ftth) en in huis breedbandnetwerk met it-, energie- en domoticavoorzieningen willen aanleggen, zijn we de komende vijftien jaar grofweg 20.000 euro per huis kwijt aan investeringen. Ruim de helft daarvan kan worden terugverdiend doordat we producent worden voor onszelf, de buurt en het energiebedrijf, én omdat we duurzamer en efficiënter met energie omgaan. De overheid zou (een deel van) het restant kunnen financieren en is daar om meerdere reden bij gebaat (denk aan de Meerjarenafspraken en de Europese richtlijnen).
De financiering is te ondersteunen door een slimme combinatie van de financiële sector (hypotheek/huur), de energiesector en de zorgsector in samenwerking met de it- en bouwsector. Zonder aftrekbaarheid komen de financieringslasten per huishouden neer op 66 euro per maand, met aftrekbaarheid dus op minder dan 35 euro ...Besparingen in energie alleen al leveren dit op. De burger kan een contract worden aangeboden waarbij de som van woonlasten (huur of hypotheek), energie en zorglasten de komende tien jaar constant blijven. Staatssteun is dan waarschijnlijk overbodig; van de overheid worden slechts een vooruitstrevende regie en faciliterende maatregelen verwacht.
Natuurlijk is dit slechts een eerste schets. Maar duidelijk is dat de financiering geen enkel probleem hoeft te zijn. Bovendien ligt er voor de industrie in Nederland met dit scenario een markt open van tenminste 100 miljard euro. Een win-win-situatie. De belangrijkste resultaten zijn:

1.       Nederland wordt top-innovator in Europa en moderniseert in één keer toekomstvast en duurzaam een belangrijk deel van zijn infrastructuur.
2.       Ons land heeft de modernste communicatie-, veiligheid- en zorginfrastructuur en verrijkt zijn exportportfolio met een schat aan producten, diensten en kennis.
3.       Nederland initieert een ‘duurzame derde industriële revolutie'  in Europa en jaagt alleen al in eigen land een industrie van ruim 100 miljard euro aan, die rust op de pijlers Communicatie en Energie.
4.       Energieschaarste gaat over in een overvloed van gedistribueerde energie.
5.       Nederland vermindert zijn CO2-uitstoot met tenminste de hoeveelheid die we nu in totaal in één jaar uitstoten (ruim 200 MTon).

Kijken naar samenhang
De eindigheid van onze natuurlijke hulpbronnen en het einde van het absorptieniveau van onze planeet komt in zicht. Het is nu tijd voor een nieuw paradigma waarin klassieke groei niet meer dogmatisch voorop staat maar waarin netwerkdenken - en dus kijken naar de samenhang van ontwikkelingen - prevaleert boven het 'nodale' model waarin de partiële rationaliteit van een bedrijf of een sector regeert. Misschien kunnen we onszelf gaan beschouwen als de kernen van neuronen in een menselijk p2p-netwerk en op zoek gaan naar de collectieve neocortex van onze global society. Maar laten we maar eens beginnen in Nederland: Hub Holland, the Connected Sustainable Delta!