Spelenderwijs creëren

Door Jaap Bloem

Eens in de zoveel tijd kom je het tegen: de knappe combinatie van 'story telling' en filosofie in een voordracht. Relevant, onmiskenbaar waar, en het gaat erin als koek. Ed Catmull van Pixar Animation Studios zette zo’n prestatie neer in zijn keynote op de Siggraph 2008. In een pleidooi voor creativiteit(management) schetste hij onder meer de basisprincipes, en de ingrediënten voor het behalen van concurrentievoordeel.

Op de Siggraph – ditmaal in Los Angeles – lopen elk jaar zo’n dertigduizend mensen rond. Ze laven zich aan alles wat computers tot leven kunnen brengen. Van een wandeling door het oude Rome en virtueel opereren - zodanig dat het weefsel voelbaar is - tot games en films, en natuurlijk soft- en hardware.
'Als het leven zelf’: dat bracht Ed Catmull, ceo van Pixar en Walt Disney Animation Studios, schitterend onder woorden in zijn verhaal over het managen van creativiteit. Feitelijk, compleet en bij momenten op het saaie af hield hier een inspirerende autoriteit zijn verhaal over blijvend innoveren en topkwaliteit in een door software en computers gedomineerde filmstudiosetting. Jaar in jaar uit werken getalenteerde toppers daar aan zaken die beter dan het leven zelf moeten worden.
De keynote zal wel op de conferentie-dvd staan, zo dacht ik na afloop. Maar helaas, de organisatie bleek niet tot registratie gerechtigd te zijn. Aan het eind van de week werd duidelijk dat Harvard Business Review de speech omgewerkt had tot het artikel ‘How Pixar fosters Collective Creativity’ (www.harvardbusiness.com/hbsp/hbr/index.jsp?ml_issueid=BR0809 ). Een concretere titel dan ‘Managing the creative environment’ uit het programmaboekje, maar niet beter, want de overdraagbaarheid van Catmulls inzichten komt in HBR niet echt uit de verf.
Ankerpunt in de presentatie, maar misschien wat te filosofisch voor HBR in deze vorm, was de volgende redenering. Omdat ideeën in verhalen vorm krijgen en films maken synoniem is met het vertellen van verhalen, zijn het niet de ideeën die bijzonder zijn, maar de filmmakers. De gangbare opvatting, dat ideeën in de filmbusiness het belangrijkst zijn, is voor Catmull dus een tautologie. Uiteindelijk draait alles om de mensen die de ideeën produceren en uitwerken (Plato draait zich om in zijn graf).
'Creative Commons'
Combineren we vervolgens de titel van de speech en het artikel tot ‘Managing collective creativity’ dan merken we hoe dicht dit aanligt tegen ‘Creative Commons’. Ik verdenk Catmull en HBR ervan CC bewust te hebben vermeden, vanwege de juridische lading en het polariserende effect dat er van uitgaat. Zeg ‘CC’, en iedereen heeft een uitgesproken mening, terwijl bijna niemand weet waar het echt over gaat.
In woord en op schrift zijn er een paar dingen aan de hand met het (levens)verhaal van Ed Catmull. Hoe pakkend en laagdrempelig het ook is – de claim dat ‘Managing Creative Commons’ een noodzaak is om te blijven innoveren en topkwaliteit te garanderen, wordt niet gemaakt, terwijl die er volgens mij aan alle kanten afdruipt. Misschien vonden Catmull en HBR de Pixar/Disney-setting ook wel te beperkt en te zeer ‘circumstantial evidence’, maar de parallel met ‘The Toyota Way’ ( en.wikipedia.org/wiki/The_Toyota_Way ), met de open-innovatie-opvatting van Henry Chesbrough en met het door open-source geïnspireerde werk van Eric von Hippel ligt erg voor de hand. Zeker in een door soft- en hardware gedomineerde animatiefilmsetting en in de ontwikkeling daarvan door de decennia heen, is Creative Commons simpelweg een gegeven, echter tevens een beladen term vanwege patenten en intellectueel eigendom.
Problemen daarmee vermijd je door te spreken van ‘Collective Creativity’ en door het musketiersadagium ‘Een voor allen, allen voor een’ te gebruiken. De ‘community’ in kwestie is nu eens klein en dan weer groot, net zoals in open-source/Creative Commons-verband. Daar is niets romantisch of religieus aan. OS/CC is gewoon een bewezen 'best practice' die uitstekend functioneert in geval van vernieuwing en ontwikkeling. Catmulls  Collective Creativity-speech en –artikel zijn van hun ideologie ontdane versies van het Creative Commons-proces. Het verhaal is zo natuurlijk en vanzelfsprekend gepresenteerd, dat er niets op af te dingen valt. En dat maakt het tot een 'evergreen' uit de eenentwintigste eeuw.
Animaties
Filmische realiteit en computeranimaties bevinden zich in de voorhoede van innovatie. Op softwaregebied staan ‘als het leven zelf’ en ‘beter dan het leven zelf’ centraler dan ooit. Pixar en Catmull deden een belangrijke duit in het zakje met Toy Story, de eerste compleet computergeanimeerde bioscoopfilm, en met RenderMan, de 3D-animatiesoftware die net twintig jaar oud is geworden.
In de industrie is de levensechte ervaring van het als virtuele wereld uitgevoerde V6R2009 de 'state of the art'. Version 6 Release 2009 is de nieuwe software-suite van Dassault Systèmes, waartoe onder meer Catia, Delmia, Enovia en Simulia behoren (www.3ds.com/my-catia-plm-express). Wat V6R2009 biedt, noemt Dassault PLM 2.0: een virtuele samenwerkingswereld voor productlevenscyclusmanagement. Plm dicht het gat tussen erp en cad/cam en V6R2009 is de eerste levensechte one-stop-shop-oplossing, van ontwerp tot recycling, inclusief door gebruikers geleide innovatie, voor onder meer de vliegtuig- en de auto-industrie (à propos ‘The Toyota Way’).
Wat werd voorbereid met computeranimaties in de filmwereld, breidt zich nu uit naar de fysieke industrie en natuurlijk naar games als EVE Online, de vijfduizend sterrenstelsels die economen tegenwoordig bestuderen om ervan te leren voor de aardse samenleving. In alle gevallen gaat het om hard economisch gewin, maar steeds bewust gepaard aan vermaak, en gegoten in de tot de verbeelding sprekende versmelting van ‘ITech’ en ‘ITainment’.
Bedrijven als Pixar en Walt Disney Animation Studios, Dassault Systèmes en CCP Games (de makers van EVE Online) faciliteren een nieuwe economische orde van mensen die spelen met ideeën en verhalen. Al in 1935 voorzag de Nederlandse historicus Johan Huizinga deze ‘Homo ludens’ als derde evolutiestap na Homo sapiens en Homo faber (de makende mens).