We worden te hard

Nederland is veranderd. Die verandering is zo rond de eeuwwisseling begonnen, maar vooral de afgelopen drie jaar is het hard gegaan. We zijn een hard land aan het worden.

Een land waar zwervers en bedelaars steeds vaker als uitschot worden opgejaagd, gedragsgestoorde jongeren in gevangenissen belanden in plaats van in behandeling, armoede steeds meer als eigen schuld dikke bult wordt beschouwd en vreemdelingen steeds vaker onwelkom zijn.

Een land waar columnisten en andere commentatoren elkaar en bevolkingsgroepen, vooral via internet, de meest grove dingen naar het hoofd slingeren.

Een land waar hoofdredacties van kranten de overheid constant oproepen tot alsmaar strengere straffen voor misdrijven en steeds confronterender optreden jegens minderheidsgroepen.

Waar politici voor de camera over elkaar heen buitelen in het doen van steeds hardere uitspraken over wat er nu weer harder moet wordt aangepakt.

Anders gezegd, voor zachtmoedigheid is nauwelijks nog draagvlak. Politici die toch wagen tot zachtmoedigheid of gematigdheid (‘laten we de boel bij elkaar houden’) op te roepen worden met pek en veren afgeserveerd.

In de wetenschappelijke psychologie wordt deze omslag van ‘tendermindedness’ (zachtmoedigheid) naar ‘toughmindedness’ (hardheid) al bijna een halve eeuw bestudeerd. De uitkomsten van dat onderzoek stellen niet erg gerust.

Toughmindedness is een neiging die duidelijk met fascisme lijkt samen te hangen, zowel met het nazistische of rechtse als het communistische of linkse fascisme.

Zijn wij in Nederland dan een ruk naar fascisme aan het maken, en dus naar extremisme? Zowel onder minderheidsgroepen, zoals een klein deel van de moslims, als onder autochtone Nederlanders?

Het begin van dit nieuwe decennium lijkt een goed moment om iedere Nederlander te vragen dat eens voor zichzelf na te gaan. Bijvoorbeeld door op de volgende vragen antwoord te geven (keuze uit ‘helemaal mee eens, mee eens, weet niet, mee oneens, helemaal mee oneens’):

(1) ‘Mensen kunnen in twee categorieën worden onderverdeeld: de sterken en de zwakken’;

(2) ‘De belangrijkste sociale problemen zijn in een klap opgelost als we alle immorele, criminele en lastige figuren zouden kunnen lozen’;

(3) ‘Gehoorzaamheid en respect voor het gezag zijn de meest belangrijke deugden die kinderen moeten leren’;

(4) ‘Voor seksuele vergrijpen is gevangenisstraf alleen volstrekt onvoldoende; degenen die zich daaraan schuldig maken moeten ook in het openbaar aan de schandpaal worden genageld of lijfstraffen toegediend krijgen’;

(5) ‘Wanneer in een land verwarring en chaos dreigen, dient de regering keihard en niets ontziend in te grijpen’.

(6) ‘De ware Nederlandse manier van leven en volksaard verdwijnt zo snel dat we ons daar krachtig, zo nodig met geweld, tegen moeten verzetten’.

Laten we eens aannemen dat iemand op tenminste drie van deze vragen ‘(helemaal) mee eens’ heeft geantwoord. Waar wijst dat dan op?

Dat zou er op kunnen wijzen dat diegene sympathie koestert voor dezelfde verwerpelijke denkbeelden die zo typerend zijn geweest voor het Europa van tussen de twee wereldoorlogen. En we weten inmiddels waar die toe geleid hebben.

De vragen zijn namelijk afkomstig uit een vragenlijst die door psychologen in de vorige eeuw werd ontwikkeld en de titel F-schaal (Fascisme-schaal) mee kreeg. De F-schaal was oorspronkelijk bedoeld om te meten hoe het met het antisemitisme in de verschillende bevolkingsgroepen in de Verenigde Staten gesteld was. En dat was in een aantal groepen niet best.

De schaal bleek ook geschikt om vast te stellen hoe mensen ten opzichte van minderheidsgroepen in het algemeen staan. Recent onderzoek laat zien dat de F-schaal nog altijd een valide maat is voor racistische houdingen en opvattingen. Zijn we in Nederland de laatste jaren meer fascistisch en racistisch aan het worden? Ik denk dat als we eerlijk tegen ons zelf zijn, het antwoord zou moeten luiden: ‘dat zou best eens kunnen’.

Voor alle duidelijkheid, alle mensen hebben van nature een zekere neiging tot racisme, tot het aanvankelijk met achterdocht reageren op en houden van afstand tot ‘vreemden’.

Maar een aanzienlijk deel van Nederland lijkt inmiddels het grootste deel van de ‘vreemden’ tot vijanden te hebben verklaard, tot potentiële ondermijners van de samenleving.

Meer dan antisemitisch zoals indertijd zijn we nu anti-islamitisch, maar dat is geen wezenlijk verschil. Zoals er ook tussen racisme en fascisme geen wezenlijk verschil is.

Maar fascisme gaat verder. Het is de afkeer van alles dat zwak, kwetsbaar of zachtmoedig is. Logisch dat er steeds meer angst is in de samenleving. Velen hebben het nog niet in de gaten, maar we zijn met zijn allen echt veel ‘te hard’ op weg.