Wat hebt u gisteren gedaan?

n zijn boek Westerse Beschaving in Biologische Perspectief schrijft Stephen Boyden dat onze voorouders in het tijdperk van de jager-verzamelaar, zo’n 50.000 jaar geleden, per persoon gemiddeld twee uur per dag spendeerden aan het verzamelen van voedsel. Voor het overige brachten ze hun tijd door met een heel scala aan activiteiten, van het maken van voorwerpen en wapens en het eindeloos ouwehoeren met groepsleden tot het bezoeken van familieleden elders. Ze hoefden daarvoor niet in elkaars agenda in te breken of eerst telefonisch een afspraak te maken. Het kon gewoon altijd omdat er over en weer altijd tijd voor was.

MINDER SOCIAAL

Zonder het verleden te willen romantiseren - er zitten natuurlijk altijd nadelen aan elk tijdperk - durf ik de stelling aan dat onze tijd minder sociaal is. Want hoe meer techniek we in ons leven opnemen hoe minder sociale tijd we maken en dus hebben. Mensen zitten nu eenmaal psychologisch zo in elkaar dat als een bepaalde techniek in hun midden wordt gedropt, ze vrijwel onmiddellijk hun leven, zowel hun denken als gedrag, daaromheen organiseren.

Neem de televisie. Binnen dertig jaar zat de hele mensheid ruim achttien uur per naar dat ding te gluren. Kwam de mobiele telefoon en Jan Rap en zijn maat was binnen een mum van tijd zelfs op het toilet bereikbaar. Kwam internet en meteen gingen jongens en meisjes elkaar massaal opvrijen via anonieme elektronische liefdesbrieven. Wij plannen en we denken onze dag, ons werk, onze relaties steeds meer in termen van technieken. Daardoor lijkt het iedere keer weer alsof die technieken ‘niet meer weg te denken’ zijn uit ons leven. Wat ze dus ook niet zijn.

TE VEEL, TE SNEL

Die ‘psychologisering’ van techniek gehoorzaamt aan twee wetten met een enorm effect op hoe we met onszelf en anderen omgaan. De eerste is deze: hoe meer techniek er in ons midden wordt gedumpt, hoe meer van ons denken en ons gedrag, van onze tijd dus, er door in beslag genomen wordt. De meeste mensen brengen al lang de meeste tijd niet meer door in directe omgang met andere mensen of de natuur, maar in de omgang met technieken.Hoe meer technieken, hoe minder in plaats van hoe meer tijd we voor ‘andere dingen’ overhouden.

De tweede wet is: hoe sneller de techniek werkt, hoe sneller wij gaan werken en hoe meer we gaan doen. Als ze eenmaal in ons midden is opgenomen, bepaalt een techniek ons levenstempo. Of anders gezegd, hoe meer we kunnen doen, hoe meer we ook zullen doen. Het gevolg: we zijn in een cultuur beland waar te veel mensen te veel te snel doen. We produceren zoveel in zo korte tijd, zoveel soorten films, tv-programma’s, muziek, spelletjes, tijdschriften, T-shirts, chips, soepen, zoutjes, frisdranken, alcoholische dranken, auto’s, elektronica, wetten, regels, symposia, congressen, en ga zomaar door, dat we voortdurend moeten worstelen met een vermoeden van zinloosheid over wat we allemaal produceren. Zinloosheid in de figuurlijke en de letterlijke zin.

We zullen absoluut nooit de tijd hebben om met onze zintuigen, ons gezicht, gehoor, reuk, smaak, tastzin, alles wat we produceren goed te ervaren, beleven, overdenken. De muziek die continu wordt gedraaid in de kledingszaak waar we op zaterdag gaan kijken, klinkt ons daarom ook niet meer als muziek in de oren: het is, als we het überhaupt nog opmerken, op zijn best geluidsbehang. We lopen met zijn allen in tegen een steeds in kracht toenemende orkaan van prikkels, producten, consumptieartikelen – een orkaan van dingen om iets mee te doen en van dingen om te doen - die ons in toenemende mate de adem beneemt, kortademig maakt en ons persoonlijk, maar ook onze aarde, uitput.

Vermoeidheid is niet voort niets de meest gehoorde klacht van onze tijd. En zoals altijd wanneer er een orkaan waait, vergt het opboksen tegen de kracht ervan zoveel tijd en energie dat er te weinig overblijft voor goed, uitvoerig contact met anderen. De auteur Coleman Cox formuleerde dat onlangs als volgt: "Now that it’s all over, what did you really do yesterday that was worth mentioning?’’