Succes is niet altijd succesvol

Enige tijd geleden stierf een vriend na een slopende ziekte. Ondanks de pijn en het toenemend ongemak voelde hij zich ook in de laatste periode van zijn leven tamelijk gelukkig en straalde dat uit.

Toen ik hem vroeg hoe hij dat toch klaarspeelde, zei hij: "Ik hou van uitdagingen. Nederlagen maken me niks uit. Het gaat mij er niet om te winnen. Ik wil alleen zolang mogelijk meespelen".

Naarmate de ziekte zijn 'speelruimte` inperkte, stelde hij ook zijn eisen bij - iets dat natuurlijk niet altijd zonder verdriet en opstandigheid ging. Zodoende slaagde hij erin mee te spelen voorzover dat nog kon, en niet in een alles verlammend gevoel van hopeloosheid te vervallen.

Voor vrijwel ieder van ons geldt dat een groot deel van ons leven er in bestaat om te gaan met de kloof tussen dat wat we willen en wat we kunnen.

Een opmerkelijke uitkomst van recent onderzoek is dat de meeste mensen relatief tevreden zijn met hun leven, maar dat het maar voor een beperkt deel afhangt van hun leeftijd, levensomstandigheden, gezondheid of inkomen hoe goed we ons voelen. Hoe spelen we dat klaar als een groot deel van ons leven een kwestie is van ons inspannen en vechten, en van winnen en verliezen?

In het boek "Eerzucht in het leven van alledag" legt de psycholoog Gilbert Brim dat als volgt uit. Cruciaal is onze drang tot zelfontplooiing en vooral de manier waarop we die ‘sturen’. We pakken bij voorkeur projecten aan, die opwindend en veeleisend zijn en waarbij we veel moeten presteren en eventueel tegenslagen. Maar we zoeken ze uit. We zoeken taken, die moeilijk genoeg zijn om ons uit te dagen en onze capaciteiten te testen. Maar we zijn meestal wel zo slim geen dingen uit te kiezen waarvan we op onze vingers kunnen uitrekenen dat het risico op een gigantische miskleun groot is.

Brim noemt dat "het niveau van de nog net te behappen moeilijkheid". Uitdagingen die we met ongeveer 80 procent van ons motorvermogen aankunnen. Daardoor blijft er een zekere reserve over voor onverwachte of bijzondere problemen.

Burn-out

Als we voor langere tijd boven dit niveau uitgaan - en dus geen , geen buffer meer hebben voor extra problemen (en die ontstaan dan natuurlijk altijd) dan komen we onder hoge en ongezonde stress te staan. Blijven we lange tijd ver onder dit niveau - er wordt veel te weinig van ons gevraagd – dan voelen we ons niet gestimuleerd. We gaan ons vervelen en nutteloos voelen.

We voelen ons het meest gelukkig als we proberen de zaken zo in te richten, dat we noch aan onze uiterste prestatiegrens komen noch ver daaronder blijven.

Het voortdurend zoeken naar de juiste verhouding tussen prestatie en prestatievermogen is een van de belangrijkste en boeiendste aspecten van menselijk gedrag.

Dit voortdurende aanpassingsproces - Brim noemt het 'de omgang met de prestatiekloof`, is een centraal gegeven in ons leven en een sleutel voor het behoud van ons zelfrespect en welzijn. Wat mijn overleden vriend deed was precies dit - de kloof tussen wat hij nog kon en wat hij van zichzelf eiste steeds zo bij te stellen dat hij zich waardig en betrekkelijk goed kon voelen.

De omgang met de prestatiekloof gaat niet iedereen goed af. Er zijn mensen die zich psychisch op hun eigen succes stuklopen. Dat gebeurt als ze alsmaar de toenemende verwachtingen najagen, die iedere nieuwe prestatie oproept.

Bij ieder nieuw succes verhogen ze de moeilijkheidsgraad: ze beklimmen een trap met treden van naast elkaar liggend doelen, klimmen steeds sneller naar boven, worden steeds ambitieuzer en bereiken op een of ander moment de grens van hun prestatievermogen.

Ze hebben posities bereikt die een steeds groter deel van hun vermogen opeisen: tot 90 of zelfs 100 procent. En dan begint het gelazer. Want vanaf dit punt wordt het moeilijk nog verder successen te boeken; we hebben geen 110 procent.

Om mislukking te voorkomen worden de reserves tot op de laatste druppel uitgeknepen. Totdat er niets meer over is en uitputting, geestelijk en lichamelijk, optreedt.

Die vitale uitputting is nog al eens de voorbode van een hartinfarct, een depressie of van een burn-out, van het met een klap naar beneden vallen.

Anders gezegd, het is niet handig om ons geluk louter op succes te bouwen.