Machtswellust

In Alice in Wonderland komt een passage voor waarin Alice een rups ontmoet. ”Wie ben jij?” vroeg de rups? Dat was geen bemoedigend begin voor een gesprek.

Nogal benauwd antwoordde Alice: “ ik weet het nu per ongeluk niet precies – ik weet in ieder geval wel wie ik was toen ik vanmorgen opstond, maar ik geloof dat ik daarna al een paar keer veranderd ben’. ‘Wat bedoel je daarmee?’ vroeg de rups op strenge toon, ‘Verklaar je nader!’ Ik ben bang dat ik mij niet verklaren kan, mijnheer’, zei Alice, want ik ben mezelf niet, ziet u’. ‘Dat zie ik niet’, zei de rups.”
Niet toevallig dat schrijver Lewis Carroll een rups koos als gesprekspartner van Alice over het onderwerp zelfkennis. Want als er één dier is dat dramatisch kan veranderen, dan is het de rups. Die kan immers een vlinder worden waarin we weinig of niets meer van de rups herkennen. Zo lelijk of griezelig we een rups vaak vinden, zo mooi en aantrekkelijk vinden we de vlinder. Alice had daarom met even veel recht aan de rups kunnen vragen wie hij dan wel was. En de rups, als hij zichzelf een beetje had gekend, had net als Alice moeten antwoorden dat ook hij niet precies wist wie hij was, en al helemaal niet wie hij zou worden.

Dat is het merkwaardige als het gaat om de vraag wie we zijn. We kunnen die alleen maar beantwoorden door te verwijzen naar het verleden, naar wie we eerder of tot voor kort waren. Maar wie we nu of straks zijn, kunnen we niet zeggen. Sterker nog, we zijn zelfs helemaal niet goed in het verklaren van waarom we nu of straks een bepaald gedrag vertonen, een bepaald gevoel hebben, een bepaalde gedachte denken. Ik vroeg onlangs tijdens een lezing aan de mensen in de zaal, voor het grootste deel managers in het bedrijfsleven en bij de overheid, of ze regelmatig op macht uit waren. De meeste aanwezigen keken me aan met een blik van ‘ik weet echt niet waarover je het hebt’. Blijkbaar zagen ze zichzelf absoluut niet als wezens die voortdurend naar macht streven. Toch is dat het geval. Wij zijn door de evolutie of welke andere macht in het universum dan ook zo in elkaar gezet dat macht een van onze belangrijkste drijfveren is.

Iedere woordenwisseling waarvan de inzet is wie er gelijk heeft, is een machtsstrijd. En iedere uitkomst waarin wij degenen zijn die ongelijk blijken te hebben, is een verlies van macht of schept op zijn minst het gevoel macht te verliezen. En iedere keer dat we macht verliezen, ontstaat er een gevoel van vernedering, van neder = kleiner = minder machtig gemaakt te zijn. Vandaar dat er niets is dat ons zozeer kwetst (= kwetsbaar maakt) als het gevoel vernederd te worden. De meeste problemen in relaties, of het nu thuis of met vrienden of familie of op het werk of met onbekenden is, hebben te maken met ons verzet tegen vernedering of onze behoefte te vernederen.
Een paar voorbeelden. Hoe vaak komt het niet voor dat voor een stoplicht een kleine, gewone auto naast een grote imposante bak staat te wachten en de bestuurder van de kleine kar op het puntje van zijn stoel zit om als eerste weg te scheuren als het licht op groen springt. Wat natuurlijk niets anders is als een verlangen om te vernederen of zelf aan vernedering te ontkomen. Of hoe vaak gebeurt het niet dat als tijdens een vergadering de meeste aanwezigen om hun mening wordt gevraagd, maar sommigen worden overgeslagen, die zich vernederd voelen. En alleen al daarom op andere punten, waar ze wel om inbreng worden gevraagd, dwars kunnen gaan liggen. Wat niets anders is, psychologisch gezien, dan een uiting van de behoefte om weer meer macht naar zich toe te halen. Zo van ‘als ik dat niet goedschiks toegewezen krijg, dan zal ik het wel kwaadschiks afdwingen’.

Dat alles leidt tot een belangrijke conclusie. Ieder bedrijf, iedere organisatie heeft als fundamentele opdracht zich zo in te richten dat de behoefte aan macht van individuele personen in voldoende mate wordt bevredigd, maar zonder dat een noodzakelijke mate van saamhorigheid daarvan het slachtoffer wordt. Want, opgepast: macht en saamhorigheidsgevoel zijn twee polen van dezelfde dimensie. Hoe meer iemand streeft naar macht hoe minder boodschap hij heeft aan saamhorigheid in de organisatie, en omgekeerd. De moraal: op de vraag ‘wie ben je?’ zouden we allemaal eerlijkheidshalve moeten antwoorden ‘ik ben in ieder geval een machtswellusteling’. Maar het ligt in onze aard om dat eerlijke antwoord als vernederend te ervaren.