Leiders en lijders

De Ameri¬kaan¬se econoom Ken¬neth Galbraith zei ooit: aan de top wordt altijd geleid, daaronder meestal geleden. ¬Geen won¬der, als aan leiders veel minder strenge eisen gesteld worden als aan degenen die ze leiden.

Wie wil begrijpen waarom werkloosheid zulke verstrekkende gevolgen kan hebben, en vaak heeft, moet beseffen wat de voornaamste func¬ties van werk voor een persoon zijn.

Dat zijn de volgende:

1) werk geeft een bron van inkomsten;
2) werk reguleert het dagelijks leven en structureert de tijd, ook buiten het werk;
3) werk brengt (formele en informele) sociale contacten met zich mee;
4) werk geeft status en identiteit ('je bent iets' of 'je hoort ergens bij');
5) werk geeft de mogelijkheid tot per¬soonlijke ontplooiing en daarmee zin aan het leven.

Na¬tuur¬lijk is ieder van deze functies niet in ieder type werk even be¬langrijk of aanwezig. Er zijn banen die bijna uitsluitend de functies (1) en (2) hebben. Het verlies van een derge¬lijke baan, zeker als er een uitkering tegenover staat die in hoogte weinig verschilt van het verdiende loon, is veel minder in¬grijpend dan het verlies van een baan die hoog scoort op contacten, status en iden¬ti¬teit, en persoonlijke ontplooiing.

Dat laatste komt op een trieste wijze tot uiting in een brief die ik enige tijd geleden ontving van een ontslagen werknemer. ,,Wanneer je lange tijd achtereen bij het¬zelfde bedrijf gewerkt hebt, is ontslag een zware klap. Je hebt er niet alleen maar gewerkt, je hebt je beste krachten gege¬ven. Het werken in het bedrijf was een stuk van je leven ge¬worden. Je hield van de machine die je bediende. En nu word je afge¬dankt. Je bent nog minder dan een machine; daarvoor wordt nog een opkoper gevonden.

Je vraagt je af: waar heb ik het alle¬maal voorgedaan? Ben ik dan altijd gek geweest? Je hebt ge¬loofd in de sociale regelingen die ze voor je hadden. Je hebt je trots gevoeld op ¬datgene wat gemaakt werd. Je hebt gedacht: dat zul¬len ze mij niet aandoen. Je hebt het totale geloof in de mens¬heid verloren.

Daar heb je dan voor gewerkt, om de rest van de onderneming te redden, en zelf kun je vertrekken en verrekken.''

De man bleek in een reorganisatie van zijn bedrijf gesneuveld te zijn. In die reorganisatie was alles, maar dan ook alles dat een bedrijfslei¬ding verkeerd kan doen, ook werkelijk verkeerd gedaan. Het begon al met het feit dat het perso¬neel voor het eerst van de reorganisatie vernam via de media.

Maar wat de briefschrijver het meest dwars zat, was de ervaring in het hele proces, tot aan zijn ontslag toe, niet of nauwelijks steun en begrip van zijn direkte chef en de chef daarboven te hebben gehad.

''Ze hebben me op een gegeven moment verteld dat mijn functie zou worden opgeheven, dat eventueel nog naar herplaatsing elders in het bedrijf zou worden gekeken, maar dat ze helaas geen garantie konden geven. Dat was ongeveer het hele gesprek. Ze hebben niet eens gezegd dat ze hun best voor me zouden doen, en ik heb ze daar ook nooit op kunnen betrap¬pen. Eerlijk, ik had heus wel begrip voor de moei¬lijke si¬tua¬tie van het bedrijf, maar wat me zo dwars zit, is dat het be¬drijf geen begrip had voor mijn moeilijke situ¬a¬tie.''

Deze noodkreet is illustratief voor wat steeds weer blijkt uit onderzoek naar werkstress: gebrek aan sociale ondersteuning door leidinggevenden is een van de belangrijkste oorzaken van onge¬zon¬de stress onder werknemers.

Dat gebrek wordt vooral gevoeld als er sprake is van een (dreigende) reorgani¬sa¬tie. Dat roept een intrigerende vraag op: wie geeft er eigenlijk leiding aan de lei¬dinggevenden?

Het stikt in ons land van de bedrijven en in¬stellingen waar iedere werknemer met uitzondering van de toplaag onderworpen wordt aan op zich¬zelf zinnige processen als functionerings- en be¬oordelings¬gesprekken.

Maar een hoofddirecteur of een commissaris kan ja¬renlang in sociaal en strategisch opzicht slecht func¬tione¬ren tot kommer en kwel van zijn ondergeschikten, zon¬der dat ie¬mand daar wat van kan/mag/durft en dus zal zeg¬gen.

Pas als het naar bui¬ten toe wat al te opvallend wordt of de aan¬deel¬hou¬ders onge¬rust raken over hun cen¬ten, gebeurt er wat. Dan gaat ie er ofwel uit, maar wel met een gouden hand¬druk, of krijgt hij een alter¬na¬tieve post, waardoor ie voor de rest van zijn leven toch nog op rozen zit.

Kortom, er zit iets fundamenteel fout met het hedendaagse toezicht op leiderschap.

Vandaar de algemeen gehoorde diagnose dat er in ons land allerwegen sprake is van een cri¬sis van het lei¬der¬schap - in de politiek, bij de overheid, de banken, de rest van het bedrijfs¬le¬ven, zelfs in de kerken.

De Ameri¬kaan¬se econoom Ken¬neth Galbraith zei ooit: aan de top wordt altijd geleid, daaronder meestal geleden. ¬Geen won¬der, als aan leiders veel minder strenge eisen gesteld worden als aan degenen die ze leiden.

En dus doen lijden...