Is vrije wil een fictie

Zijn mensen zelf voor hun daden verantwoordelijk? Het lijkt haast een overbodige vraag, want ons hele maatschappelijke en justitiële stelsel is op de veronderstelling van eigen verantwoordelijkheid gebaseerd. Toch valt er heel wat op af te dingen. Er is namelijk weinig wetenschappelijk bewijs is voor het bestaan van een vrije wil.
Sterker nog, er komt steeds meer steun voor de stelling dat ons gedrag weinig te maken heeft met vrije wilsbesluiten en veel met andere, buiten onze wil om werkende factoren. Dat geldt voor ingrijpende daden, zoals het plegen van een geweldsmisdrijf. Het geldt ook voor meer alledaagse gedragingen, zoals het veroorzaken van blikschade in het verkeer.
Twee voorbeelden. Het eerste betreft de files en de botsingen op de A9 nadat een vliegtuig van Turkish Airways op een weiland langs die weg neerkwam. Wie is er nou zo ‘gestoord’, zou je denken, om op een snelweg op z’n remmen te gaan staan voor het opvangen van een glimp van het wrak? Het antwoord is simpel: vele tienduizenden Nederlanders.
De meeste mensen kunnen hun nieuwsgierigheid niet bedwingen. Ze kijken dus niet uit vrije wil, maar omdat ze zo voorgeprogrammeerd zijn.
Een ander voorbeeld. Stel u bent een doodnormale man en rijdt met uw auto door de stad. Op een gegeven moment passeert u een bus die bij een bushalte staat. Op de zijkant van de bus is over de gehele lengte de afbeelding van een jonge dame in een minimale bikini aangebracht, reclame voor zonnebrand. Natuurlijk trekt ze uw instinctieve aandacht. Dat komt u duur te staan. Want u hebt even niet opgelet en botst om de remmende auto voor u. Het is zo klaar als een klontje: u bent aansprakelijk, juridisch in ieder geval. Maar is het wel zo evident dat u verantwoordelijk bent voor wat er gebeurde? Zo wisten de jongens van het reclamebureau drommels goed wat ze deden toen ze de dame tegen de bus plakten. Een jong vrouwenlijf en vooral haar borsten trekken de aandacht van, vooral mannelijke, automobilisten. Willens of in ieder geval wetens lokten de reclamemakers de automobilist uit tot risicovol kijkgedrag.

Zo zijn we geprogrammeerd
Je kunt daar natuurlijk tegenin brengen dat hij aan die verleiding niet hoeft toe te geven. Maar die redenering veronderstelt dat het kijken naar de busbikini het resultaat is van een vrij wilsbesluit. En dat is het niet. Ook dat weet de reclamemaker. Mensen, mannen, kijken naar dit soort afbeeldingen omdat de evolutie of hun biologie hen zegt dat te doen. Daarvan maakt de reclamemaker gebruik om ook nog even snel een zonnebrandmiddel in het blikveld te zetten. Dus wie is er nou eigenlijk voor verantwoordelijk als het tot een botsing komt? Gemakshalve zeggen wij, zeker als ónze koffer in elkaar wordt gereden, en zegt vermoedelijk ook de rechter, dat de chauffeur dat is. Had ie maar niet zo stom moeten zijn naar die griet te kijken. Psychologisch en wetenschappelijk klopt van die redenering weinig, want hij is zo ‘stom’ gebouwd dat ie naar die griet móet kijken.
Te gemakkelijk excuus? Ander voorbeeld. In een bioscoop in Toronto brak enige tijd geleden brand uit. Er ontstond grote paniek en iedereen rende naar de uitgangen. In het gedrang werd twee kinderen doodgedrukt. Wie is aansprakelijk voor de dood van die kinderen? De meeste mensen en rechters zullen als antwoord geven: het is vreselijk dat zoiets is gebeurd, maar als een groep mensen in paniek raakt dan kan het helaas zo gaan.
Toch, een beetje rare redenering is het wel. Want als de mensen hadden gekozen gewoon ordelijk na elkaar naar buiten te gaan was er geen kind omgekomen. Waarom hebben ze dat dan niet gedaan? Het antwoord luidt: omdat mensen evolutionair zo geprogrammeerd zijn dat ze in dit soort situaties inderdaad panisch reageren. Zo zijn ze nou eenmaal gebouwd. We kunnen zelfs precies aangeven welke kortsluiting er in onze hersenen gemaakt wordt in zulke situaties. Als we consequent zijn, moeten we ook in dit geval zeggen dat dat wel een erg gemakkelijk excuus is. Toch zijn er geen mensen aangeklaagd voor de dood van die twee kinderen. Terwijl dat, vergeleken met wat blikschade, toch een heel wat ernstiger gevolg is.