Essentiële behoeftes

Eens had ik een vrouw als patiënte die als manager werkte bij een grootwinkelbedrijf. Ze deed dat goed, maar altijd onder grote innerlijke spanning.

Zelf verwoordde ze het zo: "ik weet eigenlijk nooit of ik nou te weinig afstand houd of dat ik juist te afstandelijk ben. Het lukt me maar niet, althans voor mijn eigen gevoel, daar een goed evenwicht in te vinden”.

Haar ouders bleken beiden in een concentratiekamp te hebben gezeten. Op grond van die ervaringen spraken ze zelden over wat ze voelden, laat staan over hun verschrikkelijke vroegere ervaringen. Ook lichamelijke aanraking of koestering was een zeldzaamheid.

Ze herinnerde zich dat ze als jong meisje graag bij een van haar ouders op schoot zat, maar dat dit vaak werd afgehouden met de opmerking dat ze daar al te groot voor was. Toen ze een jaar of zestien was, had ze er vaak naar verlangd had dat haar vader een keer een arm om haar heen sloeg en iets gezegd had als dat hij trots op haar was en van haar hield.

Maar ze had er nooit openlijk om durven vragen, bang als ze was dat ze haar ouders daarmee in verlegenheid zou brengen of dat ze haar zouden veroordelen voor die behoefte aan afhankelijkheid.

Eenmaal volwassen gedroeg ze zichzelf alsof ze vond dat je anderen niet nodig moest hebben. Zo gauw ze enige behoefte aan emotioneel contact met iemand voelde, veroordeelde ze zichzelf daarvoor en nam afstand. Het gevolg was dat de mensen in haar omgeving, ook collega’s, het gevoel hadden dat ze niet echt tot haar door konden dringen en dat relaties steeds onbevredigend verliepen.

Op mijn vraag hoe ze haar behoefte aan afhankelijkheid en verbondenheid met anderen bevredigde, antwoordde ze in eerste instantie ‘ik wil niet afhankelijk van anderen zijn’.

Ik legde haar uit dat ze geen antwoord op mijn vraag gaf, dat ze net als ik en andere mensen naast een behoefte aan autonomie ook een behoefte aan afhankelijkheid had, en dat ze zichzelf blijkbaar niet toestond die laatste behoefte te hebben, laat staan die uit te spreken.

Toen ik haar vroeg wat haar fantasieën over relaties waren, bleek dat ze vaak dagdroomde over diepgaand emotioneel contact met anderen. Ze bevredigde haar behoefte aan afhankelijkheid, aan overgave, dus in haar gedachten.

Kwetsende afstandelijkheid

In de werkelijkheid bleek ze vreselijk bang om te zeggen wat ze voelde, dacht, en wat ze graag wilde. ‘Als ik zeg wat ik graag wil, tegen een man of een collega, bijvoorbeeld dat ik graag wil weten hoe hij mij vindt of beoordeelt, dan voel ik me meteen idioot en vreselijk kwetsbaar. En zo’n reactie vind ik weer heel erg stom van mezelf. Ik wil niet dat een ander zo’n invloed op me kan hebben’.

Ik legde haar uit dat haar reactie weinig te maken had met de eventuele reactie van de ander – het is immers heel gewoon dat de ene volwassene jegens de andere aangeeft wat hij van hem of haar vindt. Maar dat zij zich daarbij te kwetsbaar of te afhankelijk voelde was letterlijk en figuurlijk een ‘infantiele’ reactie: een herhaling van het reactiepatroon dat ze als kind op de kwetsende afstandelijkheid van ouders had ontwikkeld.

Zo gaat het vaak. Wat de eerste mensen met wie wij ons willen verbinden, meestal onze ouders, in ons veroordelen aan behoeftes of verlangens, dat gaan we op de den duur ook zelf in ons veroordelen. Eenmaal een behoefte veroordeeld, staan we onszelf niet meer toe die behoefte te onderzoeken, te bespreken, te ontwikkelen en te hanteren op manieren die goed, gezond zijn.

Veroordeling van een wezenlijke behoefte betekent daarom dat onze ontwikkeling op een wezenlijk punt hapert, vastloopt.

De moraal: of we nu jonger of ouder zijn, belangrijk is onszelf regelmatig af te vragen of onze behoefte aan autonomie en onze behoefte aan verbondenheid met anderen voldoende bevredigd worden.

En daarbij te bedenken dat de eerste stap op weg naar bevrediging van die essentiële behoeften, en daarmee naar psychische gezondheid, begint met onszelf niet alleen toe te staan beide behoeftes te hebben maar ook daarvoor openlijk uit te komen.