De ondragelijke lichtheid van de politiek

Op een dag was ik bij Pvda-politicus Felix Rottenberg thuis. Hij vertelde over zijn politieke ervaringen. Twee uitspraken zijn me haarscherp bij gebleven.

De ene was: ‘politici zijn lekenbestuurders’. Als politici iets van besturen weten, heeft het volk geluk heeft gehad. Want daarom worden ze niet gekozen. Een enkele keer zit er een natuurtalent tussen, maar het merendeel doet het in dat opzicht niet beter dan de eerste de beste man of vrouw die je zo van de straat plukt. En dat moet ook zo blijven, zei hij.
Ik vond dat in eerste instantie raar. Want je zou toch juist willen dat politici wat meer in huis hebben dan de gemiddelde burger. Maar inmiddels deel ik Felix’s opvatting. Wie echt in democratie gelooft, wil nou juist dat de gemiddelde burger zich zoveel mogelijk door gemiddelde burgers laat vertegenwoordigen. Door mensen die politiek niet als hun vak of deskundigheid zien maar als macht die hen op grond van tijdelijk vertrouwen wordt geschonken en die weer wordt ingeleverd zo gauw dat op is.
In een democratie moet iedereen voor een tijdje bij de politieke macht kunnen. In de afgelopen twee decennia heeft zo’n beetje iedereen dat ook wel geprobeerd. Dat levert niet zelden een hoop gelach en geminacht op. Zoals toen Emile Ratelband zich als politicus aanmeldde. Geen clowns of jokers in de politiek was alom de kreet. Afgezien van het feit of die kwalificaties terecht zijn, als een deel van het volk wil dat er een clown komt, dan moet er dus een clown komen. Zo simpel ligt dat in een ‘volkse heerschappij’. Natuurlijk zou Ratelband maffe dingen hebben gedaan, rare fratsen uitgehaald en bokken geschoten. En ongetwijfeld zou er af en toe ook wat zinnigs uit hem zijn gekomen.
Maar juist die combinatie van dwaasheid, domheid en ernst, zou hem tot leek hebben gemaakt die leken kan vertegenwoordigen. Het woord ‘leek’ komt van het griekse woord ‘laikos’ wat betekent ‘tot het volk behorend’. Je kunt van Emile, en trouwens van tal van kandidaten die zich als toekomstig raadslid opwarmen voor de gemeenteraadsverkiezingen zeggen wat je wil, maar niet dat ze niet tot het volk behoren. Met hen wordt bovendien aan het veelgehoorde bezwaar tegemoet gekomen dat politiek een groot ritueel is.
Dat brengt me op de tweede opmerking van Felix Rottenberg: ‘politici denken niet na’. Hij bedoelde dat niet als kritiek maar als feitelijke constatering. Politici hebben gewoonweg niet de tijd om na te denken. Ze zijn altijd aan het vergaderen. Zijn ze uit overleg dan wordt er door allerlei adviseurs op hen ingesproken. Als die weg zijn, moeten ze als een haas stukken lezen, linten knippen, reizen maken, bijeenkomsten toespreken, rapporten in ontvangst nemen, interviews geven en wat al niet.
Toch eisen gewone mensen dat als politici iets roepen, daarover flink is nagedacht. Een politicus kan haast geen groter compliment krijgen dan te worden aangeduid als besluitvaardig. En haast geen vervelender kritiek dan te worden getypeerd als iemand die lang twijfelt voor hij tot een besluit, uitspraak of oordeel komt.
Van de angst om na te denken zagen we afgelopen weken weer een treffend voorbeeld toen Balkenende voor de troepen uit meteen reageerde op het raspport Davids. Hij had onvoldoende nagedacht, simpel omdat hij daarvoor de tijd niet had gehad. Maar als nadenken twijfelen betekent, dan laat je het als premier wel mooi uit je hoofd om hardop over zo’n rapport te gaan nadenken. Dus werd het een besluitvaardige reactie, die bijna tot zijn val leidde en die alleen door veel vergader ( is dus niet hetzelfde als door veel nadenken) ternauwernood werd afgewend. De filosoof Martin Heidegger heeft eens gezegd dat wij in ‘de cultuur van het gepraat’ leven. En zijn landgenoot Otto Julius Bierbaum voegde daaraan toe dat je juist in de politiek met louter praten vaak een heel eind komt want “als het op knallen aankomt, treft iedere buks doel”.