Amerika: een uiteengespatte droom

Waarom zitten we op dit moment tot onze nek in een kredietcrisis? Een prachtige term overigens, kredietcrisis: samengesteld uit het Latijnse credere (=geloven) en het Griekse krineo (= oordelen). We zitten inderdaad in een situatie waarin we opnieuw moeten beoordelen wie we geloven, betrouwbaar achten. Blijkbaar zijn dat niet de bankiers.

Maar terug naar de vraag, waardoor zitten wíj in die crisis? Antwoord: door de globalisering. Als onze vaderlandse economie niet zo verbonden was geweest met die van met name de Verenigde Staten, dan hadden wij er weinig of geen last van hoeven te hebben. Maar nu was het omvallen van een enkele Amerikaanse zakenbank, Lehmann Brothers, voldoende was om ook bij ons financiële instellingen en in het voetspoor daarvan bedrijven en maatschappelijke organisaties in moeilijkheden te brengen.

Het Internationaal Monetaire Fonds omschrijft globalisering als het proces van “toenemende wederzijdse economische afhankelijkheid van landen wereldwijd door de toename van volume en verscheidenheid van grensoverschrijdende transacties in goederen en diensten en van internationale kapitaalstromen, en ook door de snellere en bredere verspreiding van technologie”.

Opmerkelijk aan deze omschrijving is dat het alleen gewag maakt van economische en technische aspecten en met geen woord rept over sociale, culturele en psychologische kenmerken. Opmerkelijk vooral voor wie bedenkt dat het omvallen van Lehmann Brothers financieel voor onze banken weinig gevolgen had. In ieder geval geen gevolgen die het uitbreken van financiële paniek hier rechtvaardigden. Maar er was een groot psychologisch effect: het besef dat een prestigieuze bank zomaar van het een op het andere moment kan omvallen.

Een psychologisch gevolg van de globalisering is dat we ons hier dag in dag uit gespannen afvragen hoe Wall Street het nu weer doet  en afhankelijk daarvan pessimistisch dan wel optimistisch de daghandel afsluiten. Daaronder gaat een giftige psychologische adder schuil. Namelijk het gevoel dat we de controle over ons eigen financiële en sociale lot verloren hebben. En er is niets dat ons zo angstig of gespannen maakt als controleverlies.

Ongelijkheid groter dan ooit

Overigens is dat niet alleen maar inbeelding. De globalisering heeft ons werkelijk van een belangrijk stuk controle beroofd. Een pregnant gevolg daarvan is dat er tegenwoordig meer sociale en financiële ongelijkheid tussen en binnen landen is dan er ooit eerder was. Ik noem een aantal gegevens, ontleend aan een overzicht van de econoom-psycholoog Osland.

Tussen 1870 en 1990 is de kloof in inkomen per hoofd van de bevolking tussen ontwikkelde en ontwikkelingslanden vervijfvoudigd. Tussen 1950 en 2000 is de inkomensverhouding tussen de 20% armste en 20% rijkste aardbewoners toegenomen van 1: 30 tot 1: 82. De rijkste 20% ontvangt bijna 90% van het totale bruto (inter)nationale product van de wereld, meer dan 80% van de exporthandel, bijna 70% van de buitenlandse investeringen: de armste 20% van de wereldbevolking ontvangt niet meer dan 1%. Er zijn 358 mensen op deze wereld, vooral Amerikanen, die samen evenveel bezitten als 2.5 miljard anderen.

En toch, nergens is de kloof tussen arm en rijk zo groot als in de VS. De koopkracht van het gemiddelde uurloon in de VS is op dit moment bijna 15% lager dan begin jaren 70. Maar het gemiddelde salaris van topmanagers is in diezelfde periode 200 maal zo hoog geworden. Het inkomen na belasting van de rijkste 1% van de Amerikanen is in de laatste drie decennia met ruim 70% gestegen terwijl de armste 20% in diezelfde periode een inkomensverlies leden van bijna 20%. Op dit moment groeit 30 tot 40 % van de kinderen in Amerika op in gezinnen die onder of juist op de armoedegrens verkeren.

Er klopt iets fundamenteel niet met dat land. De Amerikaanse droom bestaat niet, of in ieder geval is die droom voor bijna de helft van deAmerikanen vooral een nachtmerrie. Maar er klopt ook  fundamenteel iets niet met ons. Op de eerste plaats het feit dat we de VS meer bewonderen dan welk ander ook. Op de tweede plaats het feit dat we een groot deel van ons lot in Amerikaanse handen hebben gelegd.

Het wordt hoog tijd de trossen los te gooien.