Afwezig aanwezig

Voor mijn gevoel komt het steeds vaker voor. Dat mensen aanwezig zijn en toch afwezig. Letterlijk en figuurlijk: a-sociaal gedrag.

Terwijl ik college geef, gaat een mobiele telefoon over. De student die merkt dat het zijn telefoon is, mompelt een excuus en pakt zijn telefoon uit zijn tas. Ik verwacht dat hij ‘m meteen uitzet. Maar in plaats daarvan kijkt hij op het schermpje en begint met zijn duim te zoeken, blijkbaar naar wie hem gebeld heeft.

Terwijl ik hem uit mijn ooghoeken in de gaten hou, ga ik door met het college. Hij gaat door met zoeken. Ik begin me te ergeren en zeg, terwijl hij duidelijk nog aan het lezen is “Michael, ik ga je noteren als afwezig tijdens dit college”. Hij krijgt een rood hoofd en stopt haastig zijn telefoon terug in zijn tas. “Sorry sorry”, komt het daarbij bijna fluisterend over zijn lippen.

Na de pauze kom ik op het incident terug; het zijn per slot van rekening colleges psychologie. Ik vraag hoe vaak ze onderlinge gesprekken niét onderbreken voor een binnenkomend gesprek of sms-bericht. De antwoorden laten zich raden:

Ze kijken vrijwel altijd en reageren er ook meestal op. “Tele-communicatie”, concludeer ik hardop, “heeft bij jullie dus vrijwel altijd prioriteit boven persoonlijke communicatie. En dus komt regelmatig of zelfs vaak voor dat je in gezelschap een tijdje afwezig bent. Je bent dan dichtbij met ver weg aan het communiceren!”

Goede omgangsvormen?

Het zwijgen in de collegezaal lijkt op een schuldbekentenis. Ik begin de smaak te pakken te krijgen. “Hoe voelt het voor jou als je met een ander in gesprek bent, en die zijn of haar mobiel beantwoordt door op te nemen of op het sms-bericht te reageren?” Vrijwel alle studenten die reageren, geven aan dat ze dat niet echt leuk vinden. “Je raakt er wel aan gewend”, zegt een student,”maar er is toch ook altijd iets van ‘alsof je genegeerd wordt’”.

Ik vraag hen zich het volgende voor te stellen: een gezelschap van vier personen is met elkaar in gesprek. Om de tien minuten of zo zegt er steeds iemand ‘ik ga even iets anders doen’ en doet dat dan ook. Soms zijn er zelfs twee personen tegelijk bezig met ‘iets anders te doen’. De rest van het gezelschap vindt dat iedere keer weer niet echt leuk maar laat het gebeuren.

Mijn vraag aan de zaal: ‘wat vinden jullie van de omgangsmanieren in dat gezelschap?’. De vraag stellen blijkt haar beantwoorden. Ze vinden allemaal dat het ‘eigenlijk’ niet kan, dat het geen goede omgangsmanieren zijn.

De rest van het gesprek gaat over het gegeven dat techniek blijkbaar een cruciale bepaler is geworden van de omgangsvormen tussen mensen. Het is niet alleen de mobiel, maar ook de walkman, iPod, de laptop. We vinden het inmiddels gewoon dat mensen zich op straat of in de fitness-studio van de rest van de wereld afsluiten via hun koptelefoons, daardoor nauwelijks meer aanspreekbaar zijn.

Het gaat daarbij letterlijk en figuurlijk om a-sociaal (a = zonder, sociaal = verbonden) gedrag. We vinden het ook al betrekkelijk gewoon als mensen tijdens een vergadering of een conferentie een laptop voor zich hebben en daarop opmerkingen of uitspraken van aanwezigen of sprekers tikken en ondertussen ook hun email bijhouden. Afwezig aanwezig...

En we vinden het inmiddels ook al bijna gewoon als mensen in openbare ruimtes hun privécontacten luidop mobiel onderhouden. En daarbij van ons verwachten dat we doen alsof we doof zijn, ons gedragen als afwezige aanwezigen. Zo mocht ik laatst dove toehoorder spelen bij een man die achter mij in de trein overduidelijk een gesprek met zijn buitenechtelijke minnares zat te voeren.

Maar het kan altijd nog gekker. Zo beschrijft Christine Rosen in haar essay ‘Our Cell phones, ourselves’ dat ze in de trein zat en door de weerspiegeling in het raam kon zien dat de man voor haar op zijn laptop een ‘heavy’ pornofilm zat te bekijken. Zo gaat het dus blijkbaar in een cultuur, waarin je met de techniek als excuus steeds vaker afwezig aanwezig mag zijn.

De conclusie? Vooruitgang is een merkwaardig verschijnsel. Meer techniek betekent duidelijk niet meer ‘beschaving’.